Posted by: teaele | August 3, 2010

ჯუნგლის კანონი ანუ იერარქია ცხოველებში

ერთად ბინადრობის თვალსაზრისით ცხოველთა სამყარო პირობითად სამ ჯგუფად იყოფა: ერთეულად მცხოვრებნი ( ვეფხვი, ჯიქი, დათვი და ა.შ.), მცირე ჯგუფებად მცხოვრებნი (ლომი, გარეული ღორი…) და კოლონიურად მცხოვრებნი. (ზღვის ლომი, ზღვის კატა, პინგვინი და სხვა)

დადგენილია ჯგუფებად ცხოვრების უპირატესობა ერთეულად ცხოვრებაზე, ვინაიდან ოჯახში სასიცოცხლო ფუნქციები მის ცალკეულ წევრებზე მეტ-ნაკლებად გადანაწილებულია. მაგ; ტერმიტებში მონადირის ფუნქციას კოლონიის ერთ-ერთი ჯგუფი ასრულებს, მცველისას – მეორე, მეკუჭნავეებისას – მესამე და სხვა. გარდა ამისა, სოციალური ანუ ჯგუფურად მცხოვრები ცხოველები განვითარების, ინტელექტის დონის მხრივაც უფრო ხშირად გაცილებით მაღლა დგანან, ვიდრე ეულად მობინადრენი.

ჯგუფურად, განსაკუთრებით კი კოლონიურად მცხოვრებ ცხოველებში ინდივიდთა რაოდენობა სხვადასხვაა – რამდენიმედან (მაგ: ლომთა პრაიდი) ათას და მეტ სულამდე (სახელდობრ, ფლამინგოთა კოლონია). ბუნებაში ხშირად ვხვდებით ბიზონთა, სპილოთა, ანდა ზღვის ნაპირზე მობინადრე სელაპთა, ზღვის ლომთა, თოლიათა, ვარხვთა და სხვა. ნადირ-ფრინველთა ასობით და ათასობით სულისგან შემდგარ კოლონიებს.როცა მათ ხმაურიან ცხოვრებას ვეცნობით, გვიკვირს, როგორ არსებობენ ასეთ ქაოსში ეს ცხოველები? როგორ არ ისრისება მოზარდი? როგორ არ ტყდება კვერცხი? სინამდვილეში, თუ კარგად დავუკვირდებით და მით უმეტეს, შევისწავლით, დავრწმუნდებით, რომ საქმე სხვანაირად არის.

კოლონიებად მცხოვრებ ცხოველთა ქცევის შესწავლაში დიდი დამსახურება მიუძღვის ნობელის პრემიის ლაურიატს, ჰოლანდიელ პროფესორს ნიკო ტინბერგენსა და მის მოწაფეებს. მეცნიერთა გამოკვლევით დადასტურდა, რომ ამ ცხოველებში ქაოსი კი არა, პირიქით, სრული წესრიგია გამეფებული, რაც რამდენიმე მომენტზეა დამყარებული. მათ შორის უპირველესად, უნდა გამოიყოს ორი ფაქტორი – იერარქია და ტერიტორიულობა. ამჯერად ყურადღებას გავამახვილებთ პირველ მათგანზე. რას გულისხმობს ჯგუფურად მცხოვრებ ცხოველებში გამეფებული იერარქია, ანუ უფროს- უმცროსობრივი დამოკიდებულება?

გამოირკვა, რომ ცხოველთა თითოეული ინდივიდი თამვგამოდებით იცავს თავის ადგილს კოლონიაში. აქ ძირითადად, იგულისხმება მოთხოვნილება საარსებო საშუალებათა შემდეგ ტრიადაზე: საცხოვრებელ ტერიტორიაზე, საკვებსა და საპირისპირო სქესზე.

გაბატონებული მდგომარეობის ხელში ჩაგდების ერთადერთი საზომი თუ გზა – უხეში ფიზიკური ძალა ჯუნგლის კანონი გახლავთ. ამ კანონის მიხედვით, ყველაზე ძლიერს ხვდება საუკეთ ესო საცხოვრებელი ადგილი, ყველაზე კარგი საკვები და ფიზიოლოგიურად ყველაზე სრულყოფილი, ახალგაზრდა მდედრი. ხშირად ამა თუ იმ სახეობის ცხოველებში იერარქიის სულ ზედა საფეხურზე მამრი კი არა, მდედრია.

დღეს უკვე დადგენილია, რომ უფროს-უმცროსობის კანონი გავრცელებულია განვითარების სრულიად სხვადასხვა საფეხურზე მდგომ ცხოველებში. თევზების ზოგიერთ სახეობაში შეიძლება შეიქმნას ,,ბატონ-ყმობის რთული ინსტიტუტი”. ეს ამ ცხოველთა მიერ თანამოგვარეების ნიშნებისა და რანგის დამახსოვრების უნარზე მეტყველებს. ფრინველებთან შედარებით თევზებში ეს უნარი ნაკლებადაა გამოხატული.

ინდოეთისა და შრილანკას ტბებში ცხოვრობს პატარა თევზი დანიო მალაბარიკუსი(danio malabaricus). თევზები პატარ-პატარ ოჯახებად ბინადრობენ. ათამდე ინდივიდისგან შემდგარ თითოეულ ოჯახში დაწესებულია მკაცრი სუბორდინაცია. თევზების ,,წესდების” მიხედვით, უფროს-უმცროსობის სულ მცირეოდენი დარღვევის შემთხვევაშიც, რანგით უფროსი ფარფლების დარტყმით სჯის უმცროსს.

ტბაში დანიოს თითოეულ ოჯახს თავისი ტერიტორია უკავია. იგი ცალკეულ ნაკვეთებადაა დაყოფილი. ყველაზე საუკეთესო ნაკვეთი ტერიტორიის ცენტრში წინამძღოლს უკავია, ყველაზე პატარა საცხოვრებელი და ისიც პერიფერიაში – რანგით ყველაზე უმცროსს. დიქტატორს ყოველთვის შეუძლია დაუსჯელად გაისეირნოს ,,ხელქვეითთა” ნაკვეთებში, უმცროსები კი უფროსის სამფლობელოში ცხვირასაც ვერ შეყოფენ.

ოჯახის თითოეული წევრი ,,რანგის” დემონსტრირებას ახდენს სხეულის მდებარეობით. უფროს თევზს წყლის ზედაპირის მიმართ თითქმის ჰორიზონტალური მდებარეობა უკავია. ყველა დანარჩენი ჰორიზონტის ხაზის მიმართ მკაცრად განსაზღვრული კუთხით უნდა იდგეს: ან თავი უნდა ჰქონდეს აწეული და კუდი დაწეული, ანდა პირიქით.

,,ჩინებსა” და ,,მედლებს” თევზები ღებულობენ სხვადასხვა შეჯიბრებებში. თევზები ცურავენ გასწრებაზე. საკმარისია, ერთ-ერთმა მოასპარეზემ ფინიშთან (ტერიტორიის საზღვარი) თუნდაც თავით გაუსწროს მეორეს, იგი გამარჯვებული ხდება. შეჯიბრების ფრედ დამთავრების შემთხვევაში,  მოასპარეზეები ერთმანეთს ერკინებიან, ეჯახებიან და ფარფლებს ურტყამენ. გამარჯვებული დამარცხებულს ,,უკარნახებს” რა საფეხური დაიკავოს ოჯახში.

რა თქმა უნდა, დაბალი წოდების თევზი თავის მდგომარეობას დიდი ხალისით არ ეგუება. ამიტომაც წინამძღოლი ყოველთვის თვალყურს ადევნებს ხელქვეითთა ქცევას – ამოწმებს, უკავიათ თუ არა საჭირო მდგომარეობა. თუ მდგომარეობა რომელიმე თევზმა დაარღვია, მაშიინ დესპოტი უფროსი ფარფლის დარტყმით სჯის მას.

იერარქია დადგენილია შინაურ ფრინველებში, კერძოდ ქათმებსა და ინდაურებში. ნისკარტების ბრძოლით გაბატონებული დიქტატორი მამლის ,,სამწყსოში” დაბალი რანგის მამლები ერიდებიან საკვებს, ნაკლებ ლტოლვას იჩენენ დედლების მიმართაც. ახალგაზრდა მამლებს ეს რიტუალი მეშვიდე ანდა მერვე კვირას უყალიბდებათ. დედლებს მეცხრე კვირას. საერთოდ, აგრესიული ქცევები წიწილებში გამოჩეკიდან მეორე კვირას შეინიშნება.

დასამთავრებელია …….


Responses

  1. სურათის გარეშე პოსტი მკვდარი სტატიააო – ძველი შუმერული ანდაზა

  2. adamianebis urtiertobastan rame msgavsebas xedavT? me ki…🙂


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

კატეგორიები

%d bloggers like this: